ตารางเปรียบเทียบ กัมมัฏฐานในสมัยพุทธกาล, วิปัสสนาญาณ ๑๖, วิสุทธิ ๗, ไตรสิกขา และอริยมรรคมีองค์ ๘

หากปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐานได้ถูกต้อง โดยมีวิปัสสนาจารย์แนะนำจนเกิด วิปัสสนาญาณครบ ทั้ง ๑๖ และได้บรรลุถึงอารมณ์พระนิพพาน  ในระหว่างเส้นทางของการปฏิบัติ เพื่อพัฒนาจิตให้เกิดปัญญา(วิปัสสนาญาณ ๑๖), วิสุทธิ ๗, ไตรสิกขา(ศีล สมาธิ ปัญญา) และอริยมรรคมีองค์ ๘ ไปพร้อมๆ กัน จาก ตารางเปรียบเทียบ หลักการปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐานทั้ง ๕ ดังนี้

 

วิธีปฏิบัติกัมมัฏฐาน สมัยพุทธกาล

วิปัสสนาญาณ ๑๖

วิสุทธิ ๗

ไตรสิกขา

มรรคมีองค์ ๘

   ๑. อานาปานสติ

 

 

   ๒.สติปัฏฐาน ๔

 

 

 

 

 

 

 

________________________________

 

   ๓.โพชฌงค์ ๗

 

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

๑. ศีลวิสุทธิ

 

ศีล

สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ

๒. จิตตวิสุทธิ

 

สมาธิ

สัมมาวายามะ สัมมาสติ

สัมมาสมาธิ

 

๑. นามรูปปริจเฉทญาณ

๓. ทิฏฐิวิสุทธิ

ปัญญา

(โลกียะ)

สัมมาทิฏฐิ

สัมมาสังกัปปะ

 

๒. ปัจจยปริคคหญาณ

๔. กังขาวิตรณวิสุทธิ

๓. สัมมสนญาณ

๔. ตรุณอุทยัพพยญาณ (อ่อน)

๕. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ

๔. พลวอุทยัพพยญาณ (แก่)

๕. ภังคญาณ

๖. ภยญาณ

๗. อาทีนวญาณ

๘. นิพพิทาญาณ

๙. มุญจิตุกัมยตาญาณ

๑๐. ปฏิสังขาญาณ

๑๑. สังขารุเบกขาญาณ

๑๒. อนุโลมญาณ

๑๓. โคตรภูญาณ

๖. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ

   ๔.วิชชา และ วิมุตติ

๑๔. มัคคญาณ

๑๕. ผลญาณ

๑๖. ปัจจเวกขณญาณ 

๗. ญาณทัสสนวิสุทธิ

ปัญญา ระดับ โลกุตตระ

หรือ

วิมุตติ

 

   อพ